^{#smrgKİTABEVİ} Uluslararası Adalet Divanı Kararlarında Erga Omnes (Partes) Yükümlülükler -

20. yüzyılın başlarından itibaren uluslararası toplumun karşı karşıya kaldığı ağır insan hakları ihlalleri, çevresel sorunlar ve iklim değişikliği gibi ortak nitelikteki sorunlar, uluslararası hukukta devletlerin sorumluluğunun ileri sürülmesinde yalnızca doğrudan zarar gören devletin haklarına dayanan klasik yaklaşımın yetersizliğini ortaya koymuştur. Bu gelişmeler, uluslararası hukukta yalnızca devletlerin bireysel menfaatlerinin değil, bir bütün olarak uluslararası toplumun veya belirli bir andlaşma rejimine taraf devletlerin ortak menfaatlerinin de korunması gerektiği yönündeki anlayışın güçlenmesine yol açmıştır.Bu normatif gelişimin şekillenmesinde, uyuşmazlıkların yargı yoluyla çözümünde merkezi bir konuma sahip olan ve “Dünya Mahkemesi” olarak da nitelendirilen Uluslararası Adalet Divanı (UAD), önemli bir rol oynamıştır. Divan, erga omnes ve erga omnes partes yükümlülükleri kavramlarının gelişimine önemli ölçüde katkıda bulunmuş; bireysel olarak zarar görmeyen devletlerin de belirli koşullar altında, bir bütün olarak uluslararası toplumun veya belirli bir andlaşma rejimine taraf devletlerin ortak menfaatlerini koruyan yükümlülüklerin ihlalinden doğan sorumluluğu ileri sürebileceğini ortaya koymuştur.

1970 yılında Barcelona Traction kararında açıkça ortaya konulan erga omnes yükümlülükler kavramının başlangıçta daha çok teorik bir nitelik taşıdığı düşünülmüş olsa da, sonraki dönemlerde Divan önüne taşınan uyuşmazlıklarla birlikte bu kavram giderek uygulamaya yansımıştır. Özellikle Belçika v. Senegal, Gambiya v. Myanmar, Güney Afrika Cumhuriyeti v. İsrail ve Rusya v. Ukrayna davaları, erga omnes ve erga omnes partes yükümlülüklerinin uluslararası yargı önündeki güncel ve somut görünümünü ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda çalışmanın amacı, Uluslararası Adalet Divanı'nın kararları ve danışma görüşleri çerçevesinde erga omnes yükümlülükler ve bunlarla bağlantılı olarak erga omnes partes yükümlülükler oluşturmaktadır.