^{#smrgKİTABEVİ} Klasik Türk Şiirinin Anlatım Dünyası Edebi Tarzlar - 2024

Klasik edebiyat araştırmalarında çeviriyazı çalışmalarının, bir süre, araştırmacıların yeterince zamanını aldığı biliniyor. Elde birikmeye başlayan incelenebilir edebi metinlerin sayıca çoğalması, artık söz konusu metinler üzerine değerlendirmelerin yapılmasına fırsat veriyor. Klasik dönem edebi metinlerimiz üzerinde, bir süreliğine dikkatlerin, daha çok metnin dış yapı özellikleri çevresinde yoğunlaştığı gözlemlenebiliyor. Klasik Türk edebiyatı alanında, bir kavram grubu olarak nazım şekli, aruz, kafiye ve edebi sanatlar gibi kümelenmiş kavramları esas alan odaklanma çalışmaları asgari ihtiyacı karşılayacak sayıya ulaşmıştır. Edebi metinlerin, yine bir kavramlar kümesi olarak değerlendirilebilecek sunuş biçimleri ve içerikleri üzerine ise, henüz yeterince yoğunlaşılmadığı iddia edilebilir. Edebi metinlerin anlam ve anlatım yapıları üzerine de zihin yorma zamanının geçtiğini kabul edelim. Bir metnin, özellikle şiirin, dış yapı özellikleri bir tarafa; iç yapı özelliklerinin de ilgili okuyucu ve genç araştırmacıların dikkatlerine sunularak bakış açılarının genişletilmesi gerekiyor. Metne anlam dünyası ve anlatım yönleriyle yaklaşıp çözümleyici ve örnekleyici çalışmalarla yeni bir değerlendirme kapısı aralamak ve metinlerin anlatım dünyasına da ayrı bir başlıkla giriş yapmak adına, elinizdeki çalışma okuyucusuyla buluşuyor. Bu araştırma çalışmasında, Osmanlı kültürünün anlaşılması, tanımlanması ve gün yüzüne çıkarılabilmesinde önemli bir görev yüklenen kavramlardan biri olarak edebi tarz (anlatı/sunuş biçimi) konusu ele alınmıştır. Gerçekte, bu araştırmada, edebi tür ve tarz kavramlarının birlikte değerlendirilmesinde ilerlenmiş olmasına rağmen artık, edebi tarzın da, türden bağımsız bir kavram sorunu olarak ele alınması gerektiği vurgulanıp edebiyat araştırmacılarının ve okuyucunun dikkati konu üzerinde toplanmaya çalışılmıştır. Eserin bütününde edebi tarzın neden bir sorun olarak tartışılması gerektiği, tarzların tanımı, ortaya çıkışı, amacı, gelişimi, değişimi ve benzerlerinin tespitine çalışılmış; örneklendirme, örnek metinleri sadeleştirme ve geniş bir bibliyografya çalışmasına yer verilmiştir. Yapılan incelemeler sonucu tarzlar meselesinin de artık, araştırma konuları arasına alınması gerektiği vurgulanmıştır. Edebi metinler, tür ve tarz açısından değerlendirilirken öncelikle şiir esas alındı. Bizim daha çok edebi tür için öncelediğimiz çalışmalarımız şiir çevresinde olmakla birlikte düzyazıyı konuya dahil eden araştırmalar da yapılmaktadır. Nasıl ki, yeni başlık açılmasında edebi tür öncelenip duyulan ihtiyaç üzerine bu ve benzeri araştırmalarla tarz çalışmalarına da geçildiyse; zamanla tarzın ve türün nazım-nesir alanları için zenginleştirilmesi de kaçınılmazdır. Nesrin bilginin aktarımını öncelemesi nedeniyle, türlerinin de nazma göre farklı ihtiyaçları karşılamak endişesiyle farklı edebi türleri öncelediği düşünülebilir. Tarz konusunda da, bazı anlatıların düzyazıda daha çok tercih edilebileceği tarafımızdan kabul edilmekle birlikte, düzyazı konusunda şiirle ortak paydasının daha çok olacağı var sayılmıştır. Ancak edebiyat sanatının şiirle taçlandırıldığı, bilgi aktarımının ise nesirle öncelendiği kanaatinden hareketle bu araştırma çalışmasında klasik edebiyatın anlatı biçimleri öncelikle şiir için teklif edilecek, nesirle ilgili teklifler başka araştırmalara sipariş edilecektir. Elinizdeki çalışma, daha önce edebi tür kavramlarıyla birlikte alfabetik düzende değerlendirilmiş metinler arasından (Akkuş 1996, 1998) tarz kavramları ayrıştırılıp sistematik düzende yeniden değerlendirmeye tabi tutulmakla birlikte, yeni tarz karvramları da eklenerek oluşturulmuş ikincil bir denemedir. Edebi metin üzerinde yapılan çalışma yelpazesi genişledikçe, tarz kavramlarının da mevcut sayıda kalmayarak zenginleşeceği kesin kanaatimizdir. Nitekim, şimdilik tespit edip metinlerini henüz zenginleştirmeye çalıştığımız onlarca tarz kavramı, daha sonraki gözden geçirilmiş çalışmalarda yer almak için sıra beklemektedir. Edebi türler kadar olmasa da, edebi tarzlar konusu da geniş kapsamlıdır. Her bir edebi tarz ayrı bir araştırma konusu yapılabilecek özelliktedir. Ancak burada ilgilisinin, hiç olmazsa, kavram başlıkları, tarz kavramlarının eş anlamlılarının tespiti ve örnek metinlerle yüzleştirilmesine çalışılmış, bu çabanın daha kapsamlı çalışmalara alt yapı hazırlayacağı düşünülmüştür. Klâsik Türk edebiyatında anlatım biçimlerini örneklendirecek çok sayıda eser vardır. Ancak çalışma alanının sınırlandırılma zorunluluğu nedeniyle, her iki başlığı birlikte değerlendirdiğimiz önceki çalışmamız gibi, bağımsız eserler ve düzyazı tarzları bu eserin de kapsamı dışında tutulmuştur. Söz konusu nedenle başlangıç olarak, bağımsız eserlerden önce, divanlarda yer alan konuyla ilgili örnek metinlerden seçmeler yapılması pratik bulunmuş ve uygulanmıştır. Eserde şiir tarzlarının divanlardaki örnekleri üzerinde çalışılmış, ihtiyaç durumunda ilgili mesnevi metinlerinden de yararlanılmıştır. Konuyla ilgili ikinci adım, düz yazı örneklerinin incelenmesidir. Edebi tarzların bağımsız örneklerde takip edilmesi ise, ancak her konu başlığını ayrı bir çalışma konusu yapabilecek araştırmalarla mümkündür. Özellikle akademik çalışmaların bazı konu başlıkları bu çalışma tarzını örnekleyen ve zenginleştirilmesi gereken çalışmalardır. Bu araştırmada, tarz kavramlarının beş genel başlıkla sistematik olarak kümelendirilmesi; benzer olanları bir genel başlık altında değerlendirildikten sonra, alt başlıkları oluşturan tarz kavramlarının alfabetik düzende tanımları, tarihi süreç içindeki örnekleri, metinlerin anlamlandırılması, özel ve genel kaynakları ve söz dağarının yer alması tasarlanmıştır. Çalışmada Kısaltmalar bir liste halinde yer almıştır. Yaygın olarak kullanılan kısaltmalar ve Üniversite benzeri yaygın adların kısaltmaları yapılmış ancak listeye alınmamıştır. Üniversite adlarında, bilgi karışımasına neden olmamak adına, ilgili kaydın sonunda, olabildiğince, yerleşim adı benzeri ayırıcı bilgiler kaydedilmiştir. Elinizdeki eserin Giriş bölümünde, bir problem olarak anlatım biçimlerinin (tarz) değerlendirmelerine yer verilmiştir. Edebi tarz kavramları günlük konuşma dilindeki şekilleri ve günümüz imlasıyla yazılmş olup ancak metinlerde asli imlalarıyla yer almıştır. Söz konusu nedenle; uzatma, tireleme vb. işaretler kullanılmamıştır (nasihat-nâme: nasihatname vb.) Aynı tarzın farklı adlarla karşılanmaları durumunda yaygın adlandırma esas alınmış, diğerleri her sistematik bölümde ayrı başlıklar altında alfabetik sıralamada yer almalarına karşılık, bilgi için yaygın kullanımlı ada gönderilmiştir. Her bir kavram değerlendirilirken ilgili kaynaklarda bulunabilen bilgiler harmanlanmış, örnek metinlerden çıkarımlarla konu zenginleştirilmeye çalışılmıştır. Farklı araştırmacıların çalışmalarına başvurulduğunda bizim tarz olarak sunduğumuz kavramların bir bütün olarak tür kavramıyla karşılandığı bilinmektedir. Bu türden metin bilgilerinde tarz olduğunu düşündüğümüz kavramların tür olarak ifade edildiği metin alıntılarında tür/tarz düzeltmesine gidilmemiş, alıntı metninin kullanımı aynen korunmuştur. Konu içinde özetlenmiş veya doğrudan alıntılanmış kayıtlar için metin içi notu tercih edilmiş, ansiklopedi maddelerinden yapılan alıntılarda, her zaman madde yazarı bulunmadığı için, yeri geldikçe, ansiklopedi adı esas alınmış, cilt ve sahife numaraları gösterilmiştir (TDEA 1981: 4/6, vb.) Eserin asıl amaçlarından biri, okuyucunun anlatım biçimleriyle tanıştırılması ise, hemen ardındaki amaç da, Osmanlı kültürünün çoğu zaman bilinemeyen, tanınamayan dünyasına pencereler açacak anlatım dünyasına girmesini sağlamaktır. Bu nedenle, her konu başlığı için mümkün olduğunca metnin sadeleştirilmesi verilmeye çalışılarak okuyucunun, kendi anlayabileceği dille, konuyla yüzleşmesine fırsat oluşturulmaya çalışılmış, sadeleştirmesi yapılamayan metinler çalışmanın gelecekteki genişletme/gözden geçirme nüshalarına sipariş edilmiştir. Sadeleştirilmiş metinlerden sonra, diğer örnekler sıralanmıştır. Örnek metinlerin tamamı değil, konuyla ilgili bölüm ya da beyitlerine yer verilmeye çalışılmıştır. Eserde, tarz kavramlarıyla ilgili tespit edilebilen ilgili kaynaklar Bölüm Kaynakları başılğıyla her ana kavram grubunun sonunda yazar soyadına göre, alfabetik olarak yer almıştır. Araştırmanın genel kaynakları, çalışmanın sonunda Kaynaklar bölümüne, yine aynı düzende, alfabetik olarak kaydedilmiştir. Bu bölümde yararlanılan veya konuyla yakından ilgili olan genel eserler yer almış, yaygın olarak bilinmeyen eser adı kısaltmaları künye sonlarında da yay ayıraçla yer almıştır. Bölüm Kaynaklarında ve Kaynaklarda yer alan eserlerden gerekli görülenleri gözden geçirilmeye çalışılmıştır. Ancak söz konusu kayıtların tamamı yararlanılmış kaynaklar olmayıp ilgilisince yararlanılabilir düşüncesiyle, ilgili yerlerde derli toplu olarak bulunmaları sağlanmıştır. Sadeleştirilmiş metinlerin yabancı söz dağarcığından seçmeler, eserin sonundaki Sözlük kısmında yer almaktadır. Sözlükte kelimelerin bilinen tüm anlamlarına yer verilmiştir. Yıllarca üzerinde düşünülmüş, ilgililerle tartışılmış bir çalışmanın ürünü olan elinizdeki eserin hazırlanmasında emeği geçenlere minnet ve şükran borçluyum. Çalışmanın teorisi ve pratiği Lisans/Lisansüstü derslerimizde oluşturulmuştur. Bir atölye çalışması kıvamında, ders saatleri ve diğer zamanlarda, kontrollerini birlikte yaptığımız hazırlıklar, bugün her biri farklı akademik konumlarda olan araşmacılar tarafından zaman içinde yayın dünyasına da kazandırılmış olup sonraki kuşaklara örnek olması için, adları ve çalışmaları, bu çalışmanın başında, Konunun Hazırlanmasında Emeği Geçenlere Teşekkür/İlgili Çalışmaları başlığıyla ayrıca kaydedilmiştir. Teknik olarak, eserin hazırlanmasında ve yayımlanmasında emeği geçenlere ayrıca teşekkür ederim. Çalışmanın genç kuşak araştırmacılara yeni ufuklar açması içten dileğimizdir.