^{#smrgKİTABEVİ} Millet-i Hakimiyeden Millet-i Mahkümiyeye Osmanlı Karadeniz'inde Hristiyan Nüfusunun Yükselişi - 2026

Kuzey Anadolu sıra dağlarının çevrelediği kıyı şeritleriyle şekil bulan koylardan yamaçlara doğru amfi-tiyatro görünümündeki sahil yerleşimlerinden oluşan, tarihi liman kenti Trabzon dışında küçük ölçekli iskele-pazardan uluslararası liman kentlerine doğru giden süreçte Samsun, Giresun ve Ordu'nun özellikle 19. yüzyıldaki demografik yapısı, iktisadi, sosyo-kültürel değişimi ve Hristiyan nüfusun yükselişi bu eserin konusunu oluşturmaktadır. Karadeniz havzasının zengin kültürel mirasıyla yoğrulan sosyal dokunun önemli bir bölümünü tamamlayan Trabzon, Samsun, Giresun ve Ordu kentlerinin değişim ve dönüşüm sürecini Osmanlı, İngiliz ve Fransız ana kaynaklarının yanı sıra yerli ve yabancı seyyahların anlatımı, konsolos raporları ve muhtelif arşiv belgelerinden istifade edilerek eser olgunlaştırılmıştır. Arşiv belgeleri, kaynak ve tetkik eserlerin bir bölümüne dair kısmi değerlendirmeler giriş bölümünün son kısmında kronolojik olarak ele alınmıştır. Araştırmada karşılaşılan zorlukların başında eserin omurgasını oluşturan Osmanlı, İngiliz ve Fransız kaynaklarını mukayeseli şekilde kullanarak mezkûr liman kentlerinin demografik yapısını kurgulamak ve ortaya koyma olmuştur. Geniş mekâna ve uzun bir zaman dilimine yayılan kapsamlı araştırmayı farklı kaynaklar temelinde değerlendirmek titiz ve meşakkatli bir sürecin sonucunda tamamlandı. Yabancı konsolos ve seyyahların eser ve raporlarını hazırlarken mensubu bulundukları devletlerin çıkar ve beklentilerini göz önünde bulundurdukları aşikârdır. Bu kaynaklara sirayet eden bilinçli ya da sübjektif değerlendirmeleri asgari seviyeye indirebilmek ayrı çaba gerektirmektedir. Demografik, iktisadi ve kültürel araştırmalarda yerli ve yabancı kaynakların sınırlı kalması gibi muhtemel sorunlar araştırmanın zorlu yönlerini teşkil etmektedir. Trabzon, Samsun, Giresun ve Ordu kentlerinin ele alındığı bu eserin giriş kısmında insan-mekân ve coğrafya ilişkileri temelinde sosyoloji, psikoloji, coğrafya, iktisat ve ziraat gibi farklı disiplinlerden istifade edilmiştir. Yerel bir tarihin ortaya çıkarılmasında kaynakların çok yönlü analiz edilmesi ve tenkit süzgecinden geçirilmesi elzem olduğundan bu eserin kaleme alınmasında ve kuramsal çerçevesinin çizilmesinde böyle bir yöntem benimsenmiştir. Eser dört ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde Trabzon ve Samsun'un idari ve demografik yapısı, ikinci bölümde “Giresun ve Ordu'nun idari ve demografik yapısı” ve Trabzon vilayeti sancaklar genelindeki nüfusun yaklaşık yüz yıllık zaman diliminde değişim ve dönüşüm süreci analiz edildi. Üçüncü bölümde demografik yapıya etki eden göçler, salgın hastalıklar, savaş, kuraklık-kıtlık, misyonerlik faaliyetleri gibi sosyal-kültürel faktörler üzerinden detaylı değerlendirmeler yapıldı. Dördüncü bölümde ise özellikle Tanzimat ve Islahat süreciyle birlikte Osmanlı toplum yapısındaki sosyal ve kültürel dönüşüme bağlı olarak gayrimüslimlerin siyasi, iktisadi ve sosyal hayatta öne çıkmasının sebepleri üzerinde durulmuştur. Dört bölüm halinde gerçekleştirilen çalışmanın en temel tespiti 19. yüzyılın ilk çeyreğine kadar küçük birer kasaba ve iskele hüviyetinde olan yerleşim alanları fiziki, sosyal, iktisadi ve demografik olarak hızlı bir değişim ve dönüşüm sürecine girmiştir. Modern kapitalist dünya sisteminin bir uzantısı olan uluslararası ticaret ve yabancı sermaye kasabadan liman kentlere dönüşümün kilometre taşları olmuştur. Karadeniz sahil kentlerinde yeni dönemle birlikte ortaya çıkan ticari fırsatlar göçleri tetiklemiş, yoğun göçler ve ticarileşme kentleşme sürecini hızlandırmıştır. Liman kentlerindeki bu değişim 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren demografik yapıyı dönüştüren etkin dinamiklerdir.