^{#smrgKİTABEVİ} Rical-i Mühimme-i Siyasiyye -

Tanzimat döneminde Osmanlı Devleti'ni ayakta tutmanın yolu, köklü değişikliklerden mi yoksa mevcut düzeni korumaktan mı geçiyordu?
Mustafa Reşid Paşa ve Âlî Paşa'nın siyasi hayatları, bu meselenin Bâbıâli'de ve Avrupa başkentlerinde nasıl karşılık bulduğunu anlatır. Bir yanda devletin bağımsızlığını koruma kaygısı, öte yanda yeniliklerin geciktirilemeyeceği düşüncesi vardı. Reformların gerekliliği kadar, hangi şartlarda ve kimin iradesiyle gerçekleştirileceği de tartışmalıydı.

İngiltere ve Fransa ile yürütülen diplomatik görüşmeler, Rusya'nın talepleri, Paris Kongresi ve 1856 Antlaşması, anlatının siyasi çerçevesini oluşturur. Elçiliklerden gelen yazılar, Bâbıâli'de alınan kararlar ve devlet adamları arasındaki görüş ayrılıkları, büyük siyasetin gündelik işleyişine karışır. Mali sıkıntılar, taşra yönetimindeki aksaklıklar ve Avrupa devletlerinin müdahaleleri, reformların önündeki güçlükleri artırır. Her yeni düzenleme, devletin kendi kararlarını ne ölçüde özgürce alabileceği meselesini yeniden gündeme getirir.

Ali Fuat Türkgeldi, Osmanlı bürokrasisinde uzun yıllar görev yapmış bir tarihçi olarak siyasi gelişmeleri devlet yönetiminin içinden değerlendirir. 1928'de yayımlanan Ricâl-i Mühimme-i Siyâsiyye, Tanzimat'ın iki belirleyici devlet adamını diplomatik tercihleri, yönetim anlayışları ve karşılaştıkları itirazlarla birlikte ele alır. Türkgeldi'nin anlatısında Osmanlı modernleşmesi, kanunların ilanından çok, onları hazırlayan ve uygulamaya çalışan insanların kararları etrafında şekillenir.