^{#smrgKİTABEVİ} Kavalalı Mehmed Ali Paşa -

Kahire'de iktidarı ele geçiren Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın hedefi, Mısır valiliğinin sınırları içinde kalmak değildi. Memlüklerin tasfiyesiyle başlayan yükselişi, Arabistan'dan Sudan'a, Mora'dan Suriye'ye uzanan askerî ve siyasi bir güç mücadelesine dönüştü. Sultan'ın valisi olarak hareket ederken kendi hanedanının geleceğini güvenceye almaya çalışan Mehmed Ali, Osmanlı merkezî otoritesinin zayıflığından yararlandı; fakat genişledikçe Avrupa devletlerinin hesaplarıyla karşı karşıya geldi. Kütahya'ya kadar ulaşan Mısır ordusu, bir valinin padişah karşısında ne ölçüde güç kazanabileceğini gösterdi.Arabistan'daki Vahhabi hareketine karşı yürütülen seferler, Sudan'ın ele geçirilmesi, Yunan Savaşı ve Suriye'nin fethi, Mehmed Ali'nin kurduğu askerî düzenin sınandığı başlıca cephelerdi. Ancak genişleme siyaseti savaş meydanlarından ibaret değildi: Kızıldeniz ve Basra Körfezi üzerinden Hindistan'a uzanan yollar, İngiliz çıkarları, Osmanlı-Rus ilişkileri ve bir Arap imparatorluğu ihtimali aynı mücadelenin parçaları hâline geldi. İkinci Suriye Savaşı'yla birlikte mesele artık Kahire ile İstanbul arasındaki bir iktidar çekişmesini aşmış, Avrupa güç dengesinin konusu olmuştu. Büyük tasarı sonunda çöktü; buna karşılık Mısır'da Mehmed Ali ailesinin kalıtsal yönetiminin zemini oluştu.Henry Dodwell, Mehmed Ali'yi ne Fransız tarih yazımının kahramanı ne de İngiliz anlatılarının değişmez kötü adamı olarak kabul eder; çıkış noktasını onun “gerçekte ne yaptığını” belirlemek olarak açıklar. İngiliz Dışişleri ve Hindistan Bakanlığı kayıtlarının yanı sıra Rus diplomatik raporlarından ve Mehmed Ali'nin görevlilerine gönderdiği mektup ve emirlerden yararlanması, anlatının diplomasi ile yönetim arasındaki bağlantısını belirler. Askerî reformlar, vergilendirme, tekeller, eğitim, sağlık ve idari düzenlemeler; zorunlu askerlik, sert cezalar ve iktidarı korumak için başvurulan şiddetle birlikte değerlendirilir. Böylece 19. yüzyıl Osmanlı-Mısır mücadelesi, bir valinin yükselişinden hanedan yönetiminin kuruluşuna uzanan siyasi bir hesaplaşma içinde ele alınır.